حمله اشتباهی شوروی به ایران؛ گاف بزرگ ارتش سرخ

در تاریخ جنگ‌های معاصر، گاهی اشتباهات محاسباتی فجایع عجیبی می‌آفرینند. تصور کنید بزرگ‌ترین ارتش جهان با ده‌ها هلیکوپتر و صدها کماندو برای نابودی یک پایگاه دشمن به پرواز درآید، اما ناگهان متوجه شود که وارد کشور دیگری شده است! حمله اشتباهی شوروی به ایران در ۵ آوریل ۱۹۸۲ دقیقاً یکی از همین اتفاقات مضحک و در عین حال تلخ تاریخی است.

در این مقاله از سایت ۱story، قصد داریم پرونده یکی از بزرگ‌ترین گاف‌های نظامی تاریخ را باز کنیم؛ روزی که ارتش سرخ مسیر خود را گم کرد و خاک کشورمان را مورد هدف قرار داد.

پیش‌زمینه؛ کابوس ارتش سرخ در افغانستان

در دسامبر ۱۹۷۹، ارتش شوروی وارد خاک افغانستان شد. ارتش چهلم (نیروی زمینی شوروی در افغانستان) یک نیروی کلاسیک و بسیار قدرتمند بود. با این حال، خیلی زود مشخص شد که این ارتش بزرگ برای جنگی چریکی و نامنظم هیچ آمادگی خاصی ندارد.

سربازان روس در برابر تاکتیک‌های چریکی مجاهدین افغان به شدت آسیب‌پذیر بودند. افغان‌ها پس از هر کمین موفقیت‌آمیز، در کوهستان‌ها ناپدید می‌شدند. همین فرسایش نظامی باعث شد تا فرماندهان شوروی تصمیم بگیرند دسترسی مجاهدین به منابع تسلیحاتی را با انهدام پایگاه‌های مرزی آن‌ها قطع کنند.

عملیات رباط جعلی و شروع یک مأموریت فوق‌سری

در اوایل سال ۱۹۸۲، کا‌گ‌ب به مسکو گزارش داد که پایگاه بزرگی متعلق به مجاهدین در نزدیکی شهرکی متروکه به نام «رباط جعلی» (در نقطه صفر مرزی افغانستان، ایران و پاکستان) وجود دارد. طبق اطلاعات جاسوسان، این پایگاه انبار بزرگی از سلاح و مهمات بود و حدود ۶۶۰ نیروی افغان از آن محافظت می‌کردند.

چیزی که اهمیت این پایگاه را دوچندان می‌کرد، وجود موشک‌های زمین‌به‌هوای استرلا بود. فرماندهی شوروی دستور انهدام فوری و مخفیانه این پایگاه را صادر کرد.

طوفان شن و انحراف مسیر هلیکوپترها

برای این عملیات، ناوگان عظیمی آماده شد:

• ۷۹ فروند هلیکوپتر تهاجمی و ترابری
• ۳۸ فروند هواپیما (شامل جنگنده‌های بمب‌افکن سوخو ۱۷ و میگ ۲۳)
• بیش از ۶۰۰ سرباز ویژه ارتش سرخ

در سحرگاه ۴ آوریل، هلیکوپترها به پرواز درآمدند، اما طوفان شن در منطقه دید خلبانان را مختل کرد. صبح روز بعد، دو فروند سوخو ۱۷ برای علامت‌گذاری هدف، منورهایی را بر فراز منطقه پرتاب کردند. اما وزش باد شدید، منورها را از پایگاه افغان‌ها دور کرد و به سمت خاک ایران برد.

هلیکوپتر فرماندهی نیز مسیر خود را بر اساس همان منورهای سرگردان تنظیم کرد و به دنبال او، ده‌ها هلیکوپتر دیگر از مرزهای افغانستان خارج شدند.

جزئیات حمله اشتباهی شوروی به ایران و بمباران حرمک

با ورود به حریم هوایی کشورمان، نشانه‌های واضحی از اشتباه بودن مسیر وجود داشت. معاون عملیات که در یکی از هلیکوپترها مستقر بود، با دیدن شواهد زیر به فرمانده هشدار داد:

1. وجود جاده‌های آسفالته: در نقشه‌های آن منطقه از افغانستان، هیچ جاده آسفالته‌ای نبود.
2. اتوبوس مسافربری آرام: یک اتوبوس بدون هیچ ترسی از کنار هلیکوپترهای جنگی در حال عبور بود؛ در حالی که افغان‌ها با دیدن ارتش سرخ فرار می‌کردند.
3. تیرهای برق چوبی: در افغانستان چوب بسیار ارزشمند است و برای تیر برق استفاده نمی‌شود، اما کنار این جاده تیرهای چوبی نصب شده بود.

با وجود این نشانه‌ها، سرهنگ آپرلکین (فرمانده میدانی) هشدارها را نادیده گرفت و دستور حمله را صادر کرد. در واقع، در جریان این حمله اشتباهی شوروی به ایران، آن‌ها به جای پایگاه نظامی، یک کارخانه شن‌شویی و آسفالت را در منطقه حرمک (Hormak) ایران بمباران کردند! متأسفانه در این حمله کور، دو نگهبان بی‌گناه ایرانی به شهادت رسیدند.

واکنش سریع؛ غرش فانتوم‌های ایرانی

مدتی پس از آغاز هلی‌برن، فرماندهان رده‌بالای روس که از آسمان عملیات را رصد می‌کردند، متوجه این فاجعه شدند و دستور عقب‌نشینی فوری صادر کردند. اما دیگر دیر شده بود.

جنگنده‌های اف-۴ فانتوم نیروی هوایی ارتش ایران در آسمان ظاهر شدند. فانتوم‌های ایرانی با شلیک موشک‌های «سایدوایندر» و رگبار توپ، هلیکوپترهای متجاوز را هدف قرار دادند و یکی از آن‌ها را منهدم کردند. مسکو به جنگنده‌های میگ ۲۳ خود دستور اکید داده بود که در خاک ایران شلیک نکنند، زیرا این کار به معنای آغاز یک جنگ تمام‌عیار بود.

هم‌زمان، تانک‌های ارتش ایران به منطقه رسیدند و روس‌ها مجبور شدند با چنان عجله‌ای فرار کنند که گروهی از سربازان ارتش سرخ در بیابان‌های ایران جا ماندند!

پیامدهای سیاسی این حمله برای مسکو

این حمله اشتباهی شوروی به ایران، به یک آبروریزی بزرگ و خسارت سیاسی سنگین برای کرملین تبدیل شد. دولت ایران بلافاصله یادداشت اعتراضی شدیدی صادر کرد. روس‌ها که هیچ راهی برای فرار از این رسوایی نداشتند، رسماً از ایران عذرخواهی کردند.

دولت شوروی تعهد داد که:

• تمام هزینه‌های بازسازی کارخانه شن‌شویی حرمک را بپردازد.
• به خانواده دو نگهبان شهید ایرانی، مستمری مادام‌العمر پرداخت کند.

جالب اینجاست که ارتش شوروی ظهر همان روز دوباره به هدف اصلی (رباط جعلی) حمله کرد، اما افغان‌ها که متوجه لغو حمله اولیه شده بودند، پایگاه را کاملاً تخلیه کرده بودند!

 جمع بندی :

پرسش‌های متداول (FAQ)

سخن پایانی :

ماجرای حمله اشتباهی شوروی به ایران نشان داد که حتی مجهزترین ارتش‌های دنیا نیز از خطاهای انسانی و شرایط جوی در امان نیستند. بسیاری این اتفاق را با شکست آمریکا در عملیات طبس (پنجه عقاب) مقایسه می‌کنند؛ جایی که طوفان شن، ادعای تکنولوژی برتر نظامی را به سخره گرفت.

به نظر شما، آیا در جنگ‌های امروزی با وجود هوش مصنوعی و ماهواره‌ها، باز هم احتمال چنین گاف‌های تاریخی خنده‌دار و البته مرگباری وجود دارد؟ نظرات خود را در بخش کامنت‌ها با ما در میان بگذارید!